Jakiteko eskubideari esker, pertsona guztiek jakin dezakete zer egiten duten erakunde publikoek, eta beraiei dagozkien gaietan nola parte hartu erabaki dezakete. Funtsezko eskubidea da demokrazian, gardentasuna eta herritarren parte-hartzea bermatzen baitu.
Eskubide horrek esan nahi du pertsona guztiek eskura dezaketela erakunde publikoek beren eguneroko jardueran sortzen duten informazioa (informazio publikoa). Hala ere, muga batzuk ditu, batez ere datu pertsonalak, pribatutasuna eta segurtasuna babesteko.
Oinarrizko eskubidea ez bada ere, Nazio Batuen Erakundeak irailaren 28an Jakiteko Eskubidearen Nazioarteko Eguna ospatzen du, demokrazia indartzeko giltzarria delako. Egun horrek gogorarazten du gardentasunaren arloan emandako aurrerapauso asko herritar aktibo eta zorrotz baten lanaren emaitza direla. Gaur inoiz baino garrantzitsuagoa da herritarrek parte hartzea. Jakiteko eskubidea galdetzeko betebeharretik hasten da.
Espainian, eskubide horren oinarria Espainiako Konstituzioa (105 b artikulua) eta 19/2013 Legea, abenduaren 19koa, Gardentasunari, Informazio Publikoa Eskuratzeko Bideari eta Gobernu Onari buruzkoa (Gardentasunaren Legea). Administrazioek arlo horretan dituzten betebeharrak jasotzen ditu, bai eta informazio publikoa eskuratzeko eskubidea arautzea ere.
Erakunde publikoek eskubide hori posible egiten dute publizitate aktiboaren bidez. Horretarako, Gardentasunaren Atarian informazio hau argitaratzen da:
- Nola funtzionatzen dute zure erakundeek?
- Aurrekontuak eta gastuak
- Bertako jardunak
- Goi-kargudunen datuak
- Herritarrek eskatu ohi duten beste informazio bat.
Gainera, edonork eska dezake argitaratuta ez dagoen informazio espezifikoa.
Gardentasunaren Atarian, informazio publikoa doan eta erraz eskuratzeko bi modu eskaintzen dira, bi bidetatik:
- Kontsultatu Publizitate aktiboa atala, Gardentasunari, Informazio Publikoa Eskuratzeari eta Gobernu Onari buruzko 19/2013 Legearen 6., 6 bis, 7. eta 8. artikuluek adierazten dituzten betebeharrak zehazten dituena.
- Gardentasunaren Atarian argitaratuta ez dagoen informazioa eskatuz.